Wie weleens wandelt of fietst door de bossen van Overijssel, heeft ze misschien al gezien: langgerekte, golvende verhogingen met greppels ertussen. Ze lijken op het eerste gezicht een natuurlijk onderdeel van het landschap, maar het zijn sporen van een slimme historische ingreep: rabatten. Stagiair Cas van den Heuvel van de opleiding Land- en Watermanagement deed er onderzoek naar.
Rabatten zijn verhoogde stroken grond met aan weerszijden gegraven greppels. Ze werden vooral aangelegd op natte gronden om water sneller af te voeren, zodat bosbouw en houtproductie mogelijk werd. Daarmee vormen rabatten een bijzondere combinatie van oud watermanagement én cultuurhistorisch erfgoed.
Bijna 10.000 rabatten geïnventariseerd
In opdracht van Stichting Landschap Overijssel onderzocht stagiair Cas van den Heuvel waar rabatten voorkomen op onze terreinen en welke kenmerken ze hebben. Daarbij zijn in totaal 9.957 rabatten als lijn-elementen geïnventariseerd en verwerkt in ArcGIS, een digitaal kaartprogramma waarmee landschapselementen nauwkeurig in kaart kunnen worden gebracht. De rabatten zijn gevonden op 28 terreinen verspreid over Overijssel, met de meeste locaties in de regio Twente. Rabatten komen relatief vaak voor op landgoederen. Daarnaast liggen ze regelmatig in gebieden waar nu nog heide voorkomt, of waar vroeger natte heide aanwezig was.
Van kaart tot typering
Voor elk rabat zijn kenmerken vastgelegd, zoals ligging, afmetingen, bodemtype, vegetatie en historische ontwikkeling. Uiteindelijk zijn de rabatten ingedeeld in 12 hoofdcategorieën, met daarbinnen meerdere subcategorieën. Daarbij was vooral de ontstaansperiode van de rabatten leidend. De meeste rabatten op terreinen van Landschap Overijssel blijken te zijn aangelegd in de 19e en vroege 20e eeuw, toen ontwatering nodig was om bos aan te planten op natte gronden. Toch is nu duidelijk dat op 5 terreinen zeer waarschijnlijk al in de 18e eeuw rabatten aanwezig zijn.
Waardevolle sporen van het verleden
Rabatten laten zien hoe mensen het landschap vroeger doelgericht hebben ingericht. Ze vertellen het verhaal van landgebruik, economie en waterbeheer en vormen nog altijd herkenbare lijnen in onze bossen. De resultaten van dit onderzoek geven Landschap Overijssel meer inzicht in waar rabatten liggen, hoe ze verschillen en welke cultuurhistorische waarde ze vertegenwoordigen. De inventarisatie biedt daarnaast een basis om rabatten beter mee te nemen in toekomstig beheer, herstel en ontwikkelingen in de natuurgebieden. Met deze kennis kan Landschap Overijssel mogelijk de rabatten inzetten met nieuwe functies zoals water vasthouden of vernatten.
