Al 25 jaar trekken vrijwilligers in de zomer de Lemelerberg op om nachtzwaluwen te tellen. Wat begon als een klein initiatief, groeide uit tot een vaste werkgroep. Hun jarenlange inzet levert waardevolle informatie op over de ontwikkeling van deze bijzondere vogel op de Lemelerberg.
Als in de zomer de avond valt over de Lemelerberg, begint voor Annemiek van Baren en haar mede-vrijwilligers het wachten. Ze luisteren aandachtig naar een opvallend geluid dat over de heide kan klinken: het ratelen van de nachtzwaluw. Al 25 jaar trekt Van Baren met een groep vrijwilligers de Lemelerberg op om deze bijzondere vogel te tellen.
Het begon voor Van Baren op de Sallandse Heuvelrug, waar ze hielp met het tellen van nachtzwaluwen. “Ik dacht: dit kan ik natuurlijk ook ergens anders in de omgeving doen.” Ze vond bij de vogelwerkgroep van de Vereniging voor Natuur en Milieu enthousiaste vrijwilligers en zette een werkgroep op om de nachtzwaluwen op de Lemelerberg te monitoren.
Inmiddels is de telling een jaarlijkse traditie. Twee avonden in juni gaan de vrijwilligers verspreid over de Lemelerberg op pad: het begin van de broedperiode, wanneer de vogels baltsen en veel zingen. “De eerste jaren deden we dat wat minder gestructureerd en telden we op minder plekken dan nu. Ondertussen werken we al jaren met ruim tien vaste vrijwilligers.” Van Baren benadrukt dan ook dat de telling echt een gezamenlijke prestatie is.
Luisteren naar een ratel
Een nachtzwaluw tellen is iets anders dan overdag vogels zoeken met een verrekijker. De vogel is vooral actief rond de schemering en in de nacht. Door zijn bruin-grijze verenkleed valt hij overdag nauwelijks op tussen bladeren, takken en boomschors.
Gelukkig verraadt het mannetje zichzelf in de avond. Niet met een melodieuze zang, maar met een lang aanhoudend, ratelend geluid. Tijdens de baltsperiode kunnen de mannetjes tijdens hun vlucht een klappend geluid met hun vleugels maken. Terwijl het steeds donkerder wordt, staan de vrijwilligers verspreid over de berg te luisteren. Iedere waarneming wordt vastgelegd om uiteindelijk te bepalen hoeveel territoria er zijn.
Een bijzondere vogel
Ondanks zijn naam is de nachtzwaluw geen zwaluw. De vogel voelt zich thuis in open, gevarieerde landschappen met heide, zandige plekken en bosranden. Hij broedt op de grond, vaak op vrijwel kale bodem, en jaagt in de avond en nacht vliegend op grote insecten, waaronder nachtvlinders. “Het is gewoon een heel bijzondere vogel, met zijn grote ogen en grote bek”, zegt Annemiek.
Overdag houdt de nachtzwaluw zich verborgen en dankzij zijn goede camouflage is hij moeilijk te ontdekken. Pas rond de schemering komt hij tevoorschijn. Volgens Van Baren heeft de vogel ook een nieuwsgierige kant. “Ik hoor regelmatig van mensen dat er ineens een nachtzwaluw om hen heen vliegt als ze door het veld lopen.”
Waarom de vogels dat doen, is niet helemaal duidelijk. Van Baren heeft er wel een theorie over. “Als je door de heide loopt, vliegen er allerlei insecten op. Misschien hebben ze gewoon ontdekt dat dat een makkelijke manier is om aan voedsel te komen.”
25 jaar aan waardevolle informatie
Dit jaar gingen tien tellers tijdens twee avonden het gebied in. Ze kwamen uit op 37 territoria, zeven minder dan vorig jaar. Dat hoeft niet te betekenen dat er daadwerkelijk veel minder nachtzwaluwen zijn. Het weer speelt bij de telling een belangrijke rol. Nachtzwaluwen laten zich vooral goed horen tijdens warme en rustige avonden. Tijdens de tweede telavond was het met ongeveer 11 graden relatief koud en begon het bovendien te regenen. Daarna lieten de vogels zich nauwelijks meer horen of zien.
Wie verder terugkijkt dan één jaar, ziet dankzij de tellingen van de werkgroep een duidelijkere ontwikkeling. In 2018 werden op de Lemelerberg 27 territoria geteld. In de jaren daarna nam het aantal toe, al zijn er van jaar tot jaar schommelingen.
Herstel en uitbreiding van heide
In dezelfde periode is op de Lemelerberg gewerkt aan het herstel van het heidelandschap. Sinds 2018 is het areaal open heide uitgebreid en zijn heideterreinen beter met elkaar verbonden. Daarmee ontstaat meer geschikt leefgebied voor soorten van de open heide, waaronder de nachtzwaluw.
De tellingen laten zien hoe de nachtzwaluw zich in deze periode heeft ontwikkeld. Dankzij Van Baren en de andere vrijwilligers is goed te volgen hoe een kenmerkende soort van het heidelandschap zich op de Lemelerberg ontwikkelt.
