We hebben allemaal schoon en voldoende water nodig: om te drinken, voor voedselproductie, natuur en industrie. Het Overijsselse watersysteem staat echter onder druk. In winter en voorjaar voeren we water snel af, terwijl we in de zomer kampen met tekorten en grondwater oppompen. Het systeem sluit niet meer aan bij het veranderende klimaat, waardoor de kans op droogte en wateroverlast toenemen. Met het project Blauw erfgoed als klimaatsleutel laat Landschap Overijssel zien hoe landschap en watererfgoed kunnen bijdragen.
Leren van het verleden
In dit project combineert Landschap Overijssel historisch kaartmateriaal met actuele kennis van landschap, bodem en water. Zo maken we inzichtelijk hoe het watersysteem zich heeft ontwikkeld en welke keuzes daarin zijn gemaakt. We laten zien hoe het natuurlijke watersysteem stap voor stap is aangepast en welke oplossingen - klimaatsleutels - daarin verborgen liggen. Hierbij combineren we reconstructies van een oude kaart uit 1617 met latere gedetailleerde bronnen zoals topografische kaarten, hoogtekaarten, bodemkaarten en veldnamen.
Wat gaan we maken?
- Vier kaarten die gezamenlijk de ontwikkeling van het watersysteem laten zien.
- Overzicht van klimaatsleutels: historische aanknopingspunten voor het vasthouden, vertragen en bergen van water.
- Een brochure over het gebruik en de toepassing van de kaarten.
- Een video over het watersysteem en klimaatsleutels
Waarom?
Door technologische ontwikkelingen hebben we het landschap steeds verder naar onze hand gezet. Lage gronden die vroeger alleen geschikt waren als hooiland, zijn nu nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen. Via pompen in de IJssel worden hogere gronden voorzien van water. Tegelijkertijd komt door klimaatverandering de grens van wat maakbaar is in zicht.
Dit vormt de aanleiding om opnieuw naar het watersysteem te kijken. Hoe beperken we droogte, voorkomen we wateroverlast en verbeteren we de waterkwaliteit en -beschikbaarheid? Om die vragen te beantwoorden, kijken we terug in de tijd. Door het natuurlijke systeem en historische ingrepen beter te begrijpen, zien we waar kansen liggen. In dit blauwe erfgoed vinden we aanknopingspunten voor klimaatadaptatie. En zetten we de natuurlijke eigenschappen van bodem- en watersysteem centraal.
Erfgoedspecialist Linde Arts-Stokvis laat je in deze video voorbeelden in het Overijssels landschap zien
Bijzondere kaart van Overijssel
Als basis voor het onderzoek is een bijzondere kaart uit 1617 gebruikt: Dito Transula, gemaakt door Pieter van de Keere. Een van de oudste kaarten van Overijssel.
Niet noord, maar west
Wat deze kaart bijzonder maakt, is dat hij niet noordgericht is, maar westelijk georiënteerd. Daardoor volg je als kijker de natuurlijke stromingsrichting van het water: van de bronnen in Duitsland naar de voormalige Zuiderzee, die bovenaan de kaart ligt. Van den Keere brengt het watersysteem zo in één oogopslag in beeld, van hoog naar laag. De lezer kijkt als het ware met het water mee—een perspectief dat bij moderne, noordgerichte kaarten vaak ontbreekt.
Moeras, heide en veen
Daarnaast is het interessante aan deze kaart dat een landschappelijke situatie van vóór de grote ontginningen wordt weergegeven. Met iconen zijn steden en dorpen aangegeven, maar ook stuwwallen, moerassen, heide- en veengebieden staan op de kaart. Pieter van den Keere werkte in de 17e-eeuw en tijdens de tachtigjarige oorlog. Zijn kaart is niet helemaal nauwkeurig. Daarom hebben we deze verbeterd.
Kaartonderzoek en actualisatie
Met de technologie van nu hebben we de kaart van Pieter van den Keere verbeterd om zo het natuurlijke watersysteem van Overijssel te reconstrueren. Dit hebben we gedaan met bodemkaarten, geomorfologische kaarten en paleogeografische kaarten. Op deze manier komen de stuwwallen, dorpen, deels verdwenen waterlopen en veengebieden op de juiste plek te liggen.
Deze verbeterde en inspirerende kaart van Pieter van de Keere gebruiken we als onderlegger om het watersysteem te begrijpen, te analyseren en verder uit te bouwen met alle latere aanpassingen. In totaal hebben zijn er vier kaarten gemaakt. Elke kaart laat zien welke stappen we als samenleving hebben genomen om het natuurlijke watersysteem naar onze hand te zetten.
- De verbeterde Pieter van den Keere-kaart: Transisulana 2.0
- Een kaart met natuurlijke processen en eigenschappen, zoals veengebieden, kwelzones en doorstroommoerassen.
- Een kaart met middeleeuwse en vroegmoderne aanpassingen, zoals watermolens, landgoederen en de Schipbeek.
- Een kaart met moderne aanpassingen, zoals kanalen, turfvaarten en ruilverkavelingsgebieden.
Klimaatsleutels voor de toekomst
De kaartenreeks laat zien hoe ons watersysteem verandert en nodigt uit om daarover na te denken. Waarom zijn bepaalde keuzes gemaakt? En wat kunnen we doen om beter voorbereid te zijn op een veranderend klimaat?
Samen met een landschapsarchitect en verschillende experts hebben we per kaart zogeheten klimaatsleutels benoemd. Deze zijn terug te vinden in de legenda van de kaart. Ze laten zien wat we kunnen leren van de natuur, maar ook van oplossingen uit het verleden en van moderne technieken.
De hele analyse maakt duidelijk welke klimaatsleutels we samen kunnen gebruiken om ons watersysteem klaar te maken voor de toekomst.
Toepassing en gebruik
In een brochure leggen we uit wat mogelijke toepassingen zijn van de kaarten en hoe deze methodiek ook buiten Overijssel kan worden toegepast. In een schema worden de klimaatsleutels ingedeeld in drie tijdvakken en gekoppeld aan drie categorieën: water vasthouden, vertragen en bergen. Bij elke klimaatsleutel wordt een inspirerend voorbeeld gegeven van waar dit in Nederland al wordt toegepast.
Dit project wordt mogelijk gemaakt door Provincie Overijssel, Waterschap Drents Overijsselse Delta, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en STOWA.
