Jaren van droogte zorgen ervoor dat het Overijsselse watersysteem steeds meer onder druk komt te staan. In de winter en het voorjaar hebben we te maken met een overschot aan water dat snel wordt afgevoerd, terwijl we in de zomer kampen met tekorten en kostbaar grondwater oppompen. Dit contrast laat zien dat het huidige watersysteem niet meer goed aansluit bij het veranderende klimaat.
Daarom is het tijd om opnieuw naar ons watersysteem te kijken. Met het project Blauw erfgoed als klimaatsleutel laat Landschap Overijssel zien dat oplossingen voor de toekomst te vinden zijn in het verleden. Door historische kaarten te bestuderen, ontdekken we hoe het natuurlijke watersysteem ooit functioneerde – en hoe we dat systeem weer meer voor ons kunnen laten werken.
Leren van het verleden
In dit project combineren we historisch kaartmateriaal met hedendaagse kennis van landschap, bodem en water. Aan de hand van kaarten brengen we in beeld hoe het watersysteem van Overijssel zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld en welke keuzes daarin zijn gemaakt. Zo ontstaat een beter begrip van de samenhang tussen landschap, water en menselijk ingrijpen.
Bijzondere kaart van Overijssel
Als basis voor het onderzoek is een bijzondere kaart uit 1617 gebruikt: Dito Transula, gemaakt door Pieter van de Keere. Deze kaart is de oudst bekende kaart van Overijssel die nog grotendeels het natuurlijke landschap laat zien, van vóór grootschalige ontginningen zoals veenafgravingen en de grootschalige ontwikkeling van landbouw en bosbouw. Ook waren er in die tijd nog relatief weinig ingrepen in het watersysteem, zoals kanalen of verlegde beken.
Stroomrichting van het water
Wat direct opvalt aan deze kaart, is dat hij niet noordgericht is, zoals we gewend zijn, maar westelijk georiënteerd. Dat betekent dat je de stromingsrichting van het water volgt: van de bronnen in Duitsland naar de voormalige Zuiderzee, die bovenaan de kaart ligt. Van de Keere presenteert het watersysteem van Overijssel daarmee in één oogopslag van hoog naar laag. De kaartlezer kijkt als het ware met het water mee, een perspectief dat bij noordgerichte kaarten vaak ontbreekt.
Steden en dorpen zijn aangegeven met iconen, maar ook stuwwallen, moerassen, heide- en veengebieden zijn duidelijk herkenbaar. De nauwkeurigheid van moderne kaarten ontbreekt vanzelfsprekend, maar de kaart geeft een rijk en samenhangend beeld van het historische landschap.
Kaartonderzoek en actualisatie
Omdat de kaart uit de 17e eeuw niet volledig nauwkeurig is, heeft Landschap Overijssel deze verder verfijnd met de kennis van nu. Daarbij is gebruikgemaakt van bodemkaarten, hoogtekaarten en actuele geografische gegevens van steden, dorpen, beken en rivieren. Zo is de historische kaart geactualiseerd en beter vergelijkbaar gemaakt met het huidige landschap.
Om echt te kunnen leren van het verleden zijn drie verschillende kaartvarianten gemaakt. Samen vormen ze een visuele tijdreis door het Overijsselse watersysteem:
- een kaart van het natuurlijke landschap, met grote veen- en moerasgebieden;
- een kaart waarop watermolens en vroege ingrepen in het watersysteem zijn ingetekend;
- een geactualiseerde kaart met weteringen, kanalen, sluizen en andere latere ingrepen.
