Exoten

Coloradokever - wikimedia commons - Scott Bauer
Coloradokever  Foto Scott Bauer

Sinds wij mensen reizen en spullen vervoeren, verplaatsen we planten en dieren over de wereld. Zo zien we steeds meer plant- en diersoorten die hier van nature niet thuishoren. Deze 'invasieve exoten' kunnen een bedreiging vormen voor planten en dieren die hier wel thuishoren.

N 52° 29.556' E 006° 12.077'

Er zijn verschillende benamingen voor (geïntroduceerde soorten, invasieve soorten, uitheemse soorten), maar we kennen ze vooral als exoten. Een aantal van die exoten zorgt op de nieuwe leefplek voor fikse problemen.

Ze brengen bijvoorbeeld ziektes over, tasten landbouwgewassen aan of verdringen de inheemse planten en dieren. De afgelopen honderd jaar is het aantal exoten sterk gegroeid en het einde is nog niet in zicht.

Van de 36.000 soorten planten, dieren en schimmels die in ons leven, worden op dit moment 924 aangemerkt als exoot. Het gaat om soorten waarvan bekend is dat ze meer dan tien jaar in ons land zijn. Ze hebben dus een plek ingenomen in onze natuur. In heel Europa zijn er meer dan tienduizend soorten die als exoten worden beschouwd.

Zonnebaars - Wikimedia commons - Cephas
Zonnebaars  Foto Cephas
Coloradokever - wikimedia commons - Scott Bauer
Coloradokever  Foto Scott Bauer
Wolf I - Michiel Poolman
Wolf  Foto Michiel Poolman
Nijlgans - wikimedia commons -Charles J Sharp
Nijlgans  Foto Charles J. Sharp
Watercrassula (Crassula helmsii) - wikimedia commons - Benjamin Blondel
Watercrassula  Foto Benjamin Blondel
Rode Amerikaanse Rivierkreeft in dreighouding I - Michiel Poolman
Rode Amerikaanse Rivierkreeft  Foto Michiel Poolman
LO09418 Reuzenbalsemien - Jacob van der Weele
Reuzenbalsemien  Foto Jacob van der Weele
Japanse Oester - Flickr - Bas Kers
Japanse Oester  Foto Bas Kers

Bewust en onbewust

Exoten kunnen bewust uitgezet zijn, bijvoorbeeld als natuurlijke bestrijder van plaagsoorten in de landbouw (Aziatisch lieveheersbeestje), of voor nieuwe producties (Japanse oester). Ze kunnen onbedoeld bij ons terecht zijn gekomen met schepen (bruine rat, Amerikaanse zwaarschede) of met de import van planten, groenten en fruit (tripsen, kas-witte vlieg). Een derde mogelijkheid is dat ze uit gevangenschap zijn ontsnapt (nijlgans, halsbandparkiet).

Wie ook de nodige exoten in onze natuur brengt, zijn tuin- en vijverliefhebbers. Het komt nogal eens voor dat ze planten en dieren, waarvan ze teveel hebben in een naburige sloot of natuurgebied dumpen. De vijverplant watercrassula bijvoorbeeld legt dikke tapijten op- het water en verstikt zo al het andere leven. De zonnebaars vreet massaal eieren en larven van amfibieën en libellen op.

Overleven

De meeste planten en dieren die van ver komen, redden het niet, omdat ze hier geen geschikt leefgebied aantreffen. Ongeveer tien procent krijgt wel vaste grond onder de voeten (of wortels) en weet hier te overleven. Zij hebben vaak het voordeel dat ze op de nieuwe woonplek geen natuurlijke vijanden hebben, waardoor ze zich ongestoord en succesvol kunnen voortplanten. Ze gaan woekeren en verdringen soorten die er van nature voorkomen.

Zo vernietigde de coloradokever, afkomstig uit de VS, aardappeloogsten. En de muskusrat, die honderd jaar geleden naar Europa werd gehaald om gefokt te worden voor de bontindustrie, beschadigd onze dijken. De Amerikaanse vogelkers is een problematische soort voor de natuur en heeft de bijnaam ‘bospest’ gekregen. De boom is te vinden in bossen, houtwallen, hakhoutpercelen, heidevelden, en duinen. Deze soort groeit snel, verspreidt zich makkelijk en heeft giftige bessen. De boom moet met wortel en al uit de grond gehaald worden, maar lijkt onuitroeibaar.

Vuursalamander Mark Zekhuis

Fatale ziektes

Behalve dat ze inheemse soorten verdringen, kunnen exoten ook fatale ziektes meebrengen. Ziektes waartegen ze zelf weerstand hebben opgebouwd, maar hun inheemse tegenhangers niet. Zo heeft de rode Amerikaanse rivierkreeft de kreeftenpest geïntroduceerd, waardoor de inheemse rivierkreeft in Nederland bijna is uitgestorven. Hetzelfde lot dreigt voor inheemse salamandersoorten (kamsalamander,
Alpensalamander en vuursalamander). Zij sterven door een zeer besmettelijke schimmelinfectie die is meegekomen met Aziatische salamanders.

Voorkomen of genezen

Sinds een jaar of twintig staat de groei van de problematische exoten op veel agenda’s. Het internationale Biodiversiteitsverdrag noemt het groeiende aantal exoten één van de belangrijkste oorzaken van de afname van de biodiversiteit.
De Europese Unie heeft er regelgeving voor, net als onze eigen overheid. Er zijn convenanten gesloten met tuincentra om de import van exoten te voorkomen. Tuin- en vijverliefhebbers worden opgeroepen geen soorten te kopen die problemen geven. Schepen mogen hun ballastwater niet
meer ongefilterd lozen.

Landschap Overijssel en andere beheerders van natuurgebieden werken er, samen met vele vrijwilligers, hard aan om de grootste probleemveroorzakers het hoofd te bieden.
Diverse natuurorganisaties hebben de handen ineengeslagen om hun achterban te informeren en op te roepen om gevonden exoten te melden op waarneming.nl en telmee.nl. Want er is maar één geschikt moment om in te grijpen en dat is bij de eerste signalering.