Fliegerhorst fietsroute (EnHOe)

Entree Zuidkamp

U betreedt nu de Zuidkamp oftewel het Südlager. In de Tweede Wereldoorlog was dit de kazerne van de Duitse luchtmacht. Er waren gebouwen waarin de manschappen en officieren verbleven, en waar gekookt en gegeten werd, een sportzaal, een garage met benzinepomp en een ziekenhuis.

Veel gebouwen zijn inmiddels afgebroken of verbouwd, maar het stratenpatroon is tegenwoordig nog herkenbaar.

Landgoed Slöttelmos

Voor de aanleg van de Fliegerhorst werden heel wat boerderijen en andere gebouwen gesloopt. Ook het landgoed Slöttelmos, van machinefabrikant Tattersall, moest eraan geloven.

De Duitsers bouwden op dit landgoed een commandopost in de vorm van een villa. Die is echter in 1999 afgebroken.

Na de oorlog heeft Tattersall zich ingespannen om voor de getroffen boeren financiële compensatie of nieuw land te verkrijgen.

Wachthokje

De wachthokjes die je her en der op het terrein ziet, zijn geen overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog, maar uit de tijd van de militaire vliegbasis. Ze hadden een functie in de verdediging, als bovengrondse schuttersputjes.

Landingsbaan

De oude landingsbaan van Vliegveld Twenthe is opengebroken en daar liggen nu betonschotsen. Deze laten het water door van de slenken die hier samenkomen. Aan weerszijden zijn jonge bomen aangeplant en nieuwe kikkerpoelen aangelegd in de vorm van bomkraters.

Een mooi voorbeeld van hoe op de voormalige vliegbasis nieuwe natuur wordt geschapen.

Rolbaan

De route loopt hier over een oude rolbaan van zware klinkers. Er waren geen lichtpunten om de kans op ontdekking te verkleinen. Maar de piloten moesten ’s nachts wel de weg kunnen vinden. Daarom lagen er in het midden porseleinen klinkers: die reflecteren al het licht.

KLM-toren

Het belevingspad door het natuurgebied gaat langs de oude fundamenten van het hotel, de hangar en de oude KLM-toren van het eerste vliegveld uit 1931. Deze fundamenten zijn zichtbaar gemaakt met opvallende beplanting.

In 2016 is een nieuwe toren gerealiseerd. Die geeft uitzicht op het terrein. In de toren zelf lees je over de historie van het eerste vliegveld.

In het videofragment vliegt Jaap Scholten, schrijver van het boek 'Horizon City', over Twente. Hij vertelt over Chuck Stork, een van zijn oudooms. Die verliet de Hengelose fabrikantenfamilie en beproefde zijn geluk in de Verenigde Staten.

Gefechtsstand

De Gefechtsstand van de Nachtjagdraum was tijdens de Tweede Wereldoorlog een belangrijke schakel in de uitgebreide linie radarposten langs de Nederlands-Duitse grens. Vanuit dit commandocentrum hielden zo’n 70 personen het luchtruim continu in de gaten.

Zij zorgden dat de nachtvliegers op het juiste moment de lucht in gingen om een geallieerde aanval af te slaan. Vanaf de houten vlonder zie je resten van de fundering.

Verkeerstoren

De verkeerstoren met daarbij de commandobunker en het vlieggebouw (Flugleitingsraum) hadden een centrale functie op de Fliegerhorst en op de latere vliegbasis. Deze ‘straat’ met belangrijke gebouwen staat nu bekend als ‘de strip’.

Aan deze strip lag ook de brandweerkazerne. Die was vermomd als boerderij. Dat gebeurde met veel gebouwen op en om de Fliegerhorst, om de indruk te wekken dat het om een onschuldig Twents buurtschap ging.

Verbindingsweg

Er was een rechtstreekse verbindingsweg vanaf het hoofdwachtgebouw aan de Oldenzaalsestraat via het Nordlager (later Oostkamp en nu Prins Bernhardpark) naar de verkeerstoren. De twee kilometer lange klinkerweg is ingetekend op de kaart uit 1974.

Doppler

In deze ontmantelde hangar werden motoren van straaljagers getest. Het is nu een kunstwerk over geluid, horen en stilte, van Paul de Kort in samenwerking met landschapsarchitect Marcel Eekhout. Het metalen frame vormt de basis voor allerlei geluidsbelevingen.

Straalmotoren en vogels

In de grote hal (Basilica) hoor je op sommige plekken een overvliegend vliegtuig, terwijl op andere plekken vogels zingen.

Verhalen

Tussen de lamellen van de geluiddempers hoor je een licht geroezemoes. Het zijn de verborgen, soms pijnlijke verhalen van dit landschap. In de ‘staart’ van het gebouw heerst een oorverdovende stilte, maar af en toe hoor je hier de veldleeuwerik.

Schietbaan

Op de oude schietbanen werden handvuurwapens en boordwapens in vliegtuigen getest. Aan het begin van de boordschietbaan stelde men vooral Messerschmitts op. Verderop staat een bunker die werd gebruikt als kogelvanger.

In het betonnen plateau voor de kogelvanger zijn bevestigingspunten voor vliegtuigen te zien. Ook is er het silhouet van een vliegtuig ingefreesd.

Herinneringspad

Langs de boordschietbaan is een herinneringspad aangelegd met persoonlijke verhalen uit de oorlogstijd in het Fliegerhorstgebied. Verhalen over de verdreven boeren, de bezetting, gevechtshandelingen, de bevrijding en meer.

Kunstwerk

De boordschietbaan is inmiddels gerestaureerd. Kunstenaar Paul de Kort transformeerde de oude kogelvanger i.s.m. landschapsarchitect Marcel Eekhout tot een kunstwerk.

Om de startbaan heen

De hoofdstartbaan is na de Tweede Wereldoorlog nog diverse malen verlengd. Omdat die nu nog in gebruik is door Twente Airport moeten we eromheen lopen. Aan weerszijden van de weg zijn de geleidingslichten voor starten en landen te zien.

Rollbahn en Liegeplatz

Ten noorden van de oorspronkelijke startbaan legden de Duitsers een Liegeplatz aan: een Rollbahn met vijftien hangars, zoals goed te zien is op de detailkaart. Het manschappengebouw (Bereitschaftsgebäude) kwam op de akkers van landgoed ’t Holthuis te liggen.

Op de kaart is ook te zien dat de Rollbahn nog uitgebreid is (oranje kleur), tot over waar nu de A1 ligt. Het plan was om die ook rond te maken, maar dat is niet gelukt (grijze kleur).

Splitterboxen

Buiten het vliegveld bevonden zich zogenaamde 'splitterboxen': u-vormige aarden wallen waarachter Duitse vliegtuigen werden verstopt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze bevonden zich buiten bom- en scherf- (ook wel: 'splitter') afstand van het vliegveld en werden bedekt met een camouflagenet.

Rolbanen

Om de vliegtuigen naar de hangar te verplaatsen en - tijdens de Tweede Wereldoorlog - naar de splitterboxen, werden rolbanen aangelegd. Ook soldaten verplaatsten zich met hun materieel via deze rolbanen. Je kunt ze nog altijd herkennen in het landschap, zoals hier als watergat.

Gedenksteen

Deze gedenksteen is geplaatst in 2021 ter nagedachtenis aan de 12 oorlogslachtoffers die zijn gevallen op het vliegveld Twente. Ze werden in het najaar van 1944 zonder proces gefusileerd op het viegveld.

Navigationssscheibe

Aan de andere kant van het hek rond het vliegveld ligt een zogenoemde compenseerschijf, Navigationsscheibe in het Duits. Hiermee werd het boordkompas in vliegtuigen geijkt: het vliegtuig werd op de schijf geplaatst, daarna werd het vliegtuig op het noorden gericht en werd het kompas afgesteld.

Bijzonder is dat de stenen constructie geen metaal bevatte om verstoringen te vermijden. De kogellagers in het centrum waren van glas. De buitenste ring van met de gradenboog is grotendeels verdwenen, alleen de binnenste ring is nog over.

De compenseerschijf is niet zichtbaar vanaf de Sniedersveldweg en is niet toegankelijk.

Beheerderswoning

Vlak bij de Navigationssscheibe lagen enkele schaapskooien. Ook dichter bij de Sniedersveldweg lagen enkele dierenhokken en een paar grotere stallen. Ook was er een beheerderswoning. Die woning is nog aanwezig.

Primitieve vliegtuigbunker

Vanaf het einde van de startbaan liepen rolbanen de omliggende bossen in. Op plaatsen die zo ver van het vliegveld verwijderd waren dat de bomscherven (splitters) deze niet bereikten, werden primitieve vliegtuigbunkers aangelegd. Vandaar de naam splitterbox.

De bunkers bestonden uit aarden wallen die opgeworpen werden met zand uit de omgeving. Op deze plek zijn hiervoor geulen gegraven die nu nog als watergaten terug te vinden zijn.

Hier gaat het om de rolbaan die ten zuiden van het eigenlijke vliegveld over Hof Espelo liep.

Amsterdamse school

De familie Cromhoff heeft dit fraaie landhuis in 1927 laten bouwen naar een ontwerp van architecten Van der Groot en Kruisweg. De villa, een rijksmonument, is gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School.

Bezettingsjaren

In de bezettingsjaren werd het pand gebruikt als 'Kasino', een ontspannings- en ontmoetingsruimte voor Duitse officieren.

In 1951 wordt het landgoed aan de familie Doedes ten Cate verkocht, die het in 1984 - zonder de villa - verkoopt aan Landschap Overijssel. N.B. De villa is niet toegankelijk voor publiek.